Thổ Nhĩ Kỳ: Mặt trăng lưỡi liềm

Do nằm trên ranh giới giữa châu Âu và châu Á, Thổ Nhĩ Kỳ liên tục chịu ảnh hưởng của rất nhiều nền văn hóa khác nhau trong suốt lịch sử tồn tại. Chính vì thế mà biểu tượng Vầng trăng khuyết tại đây cũng mang trong mình tầng tầng lớp lớp những ý nghĩa khác nhau.

vi-tri-tho-nhi-ky
Vị trí Thổ Nhĩ Kỳ (maphill.com)

Nhạc nền:

https://www.youtube.com/watch?v=BeSpX2RYx6U

1. Lịch sử Thổ Nhĩ Kỳ

Thổ Nhĩ Kỳ là một quốc gia xuyên lục địa, phần lớn nằm tại Tây Á và một phần nhỏ nằm tại Đông Nam Âu. Vị trí nối liền giữa châu Âu châu Á khiến Thổ Nhĩ Kỳ có vị thế địa chiến lược vô cùng quan trọng.  Đế quốc lớn đầu tiên trong khu vực do người Hittite thành lập, tồn tại bắt đầu từ thế kỷ 18 TCN. Sau đó là đến các nền văn minh của người Assyria, Hy Lạp, Thracia, UrartiaArmenia lần lượt tồn tại tại khu vực này.

Hittite
Người Hittite (pinterest.co.uk)

Quá trình Hy Lạp hóa bắt đầu vào thời đại của Alexander Đại đế và kéo dài cho đến tận Đế chế Byzantine. Người Thổ Seljuk bắt đầu di cư đến khu vực này vào thế kỷ thứ 11, và chiến thắng của họ trước người Byzantine tại trận Manzikert năm 1071 đánh dấu sự hình thành của đất nước Thổ Nhĩ Kỳ, chuyển đổi Tiểu Á (Anatolia) từ khu vực chủ yếu Kitô giáotiếng Hy Lạp sang Hồi giáo và tiếng Thổ.

seljuk-turks
Người Thổ Seljuk (timetoast.com)

Vó ngựa Mông Cổ vào năm 1243 đã phân rã vùng Anatolia thành nhiều các vương quốc nhỏ. Bắt đầu vào cuối thế kỷ thứ 13, vương quốc của sultan Osman I lớn mạnh trở thành Đế quốc Ottoman và bắt đầu thống nhất các tiểu quốc người Thổ, đưa người Thổ đạt đến thời kỳ vàng son của mình. Năm 1453, sultan Mehmed II chinh phục kinh đô Constantinople và chính thức đặt dấu chấm hết cho Đế chế Byzantine. Quyền lực và vinh quang của Đế chế Ottoman đạt đến đỉnh cao vào thế kỷ 16 và 17, đặc biệt là trong triều đại của Suleiman I Đại đế.

Suleiman I
Sultan Suleiman I trong tựa game Civilization V (civilization.wikia.com)
Mustafa-Kemal
Mustafa Kemal, Tổng thống khai quốc của Cộng hòa Thổ Nhĩ Kỳ (wikipedia.org)

Nhưng từ đầu thế kỷ 19 trở đi, Ottoman bắt đầu suy yếu và tham gia Chiến tranh thế giới I bên phe Liên minh Trung tâm để cứu vãn tình hình. Trong chiến tranh, chính phủ Ottoman lại thực hiện các cuộc diệt chủng tàn khốc đối với các dân tộc người Armenia, AssyriaHy Lạp. Sau khi thất bại nặng nề, Ottoman bị phe Đồng Minh phân rã vào năm 1920.

Chiến tranh giành độc lập Thổ Nhĩ Kỳ nổ ra dưới sự lãnh đạo của Mustafa Kemal, chính thức chuyển giao từ Đế quốc Ottoman sang nền Cộng hòa mới. Cộng hoà Thổ Nhĩ Kỳ được tuyên bố ra đời vào ngày 29/10/1923 tại thủ đô mới Ankara. Mustafa Kemal trở thành Tổng thống đầu tiên của đất nước và bắt đầu đưa Cộng hòa Thổ Nhĩ Kỳ bước vào một thời đại mới.

Biểu tượng quốc gia của Thổ Nhĩ Kỳ là một sự kế thừa từ Đế quốc Ottoman năm xưa, được thể hiện trên lá quốc kỳ ngày nay của quốc gia này: biểu tượng mặt trăng lưỡi liềm.

800px-Flag_of_Turkey.svg
Quốc kỳ Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay (wikipedia.org)

2. Biểu tượng của Hồi giáo?

co-hoi-giao
Quốc kỳ một số quốc gia Hồi giáo (easyfreeclipart.com)

Mặt trăng lưỡi liềmngôi sao 5 cánh thường xuất hiện trên quốc kỳ của các quốc gia Hồi giáo nên đến tận ngày nay nhiều người vẫn tin rằng đây là biểu tượng của Hồi giáo.

Trong thực tế, các cộng đồng Hồi giáo nguyên thủy từ thời Nhà tiên tri Muhammad đã không sử dụng bất kỳ một biểu tượng nào. Các đội quân Hồi giáo chỉ sử dụng các lá cờ màu trơn (đen, trắng hoặc xanh lá) với mục đích đơn giản là để phân biệt. Biểu tượng trăng lưỡi liềmngôi sao chỉ xuất hiện sau này vào thời đế quốc Ottoman, chứ biểu tượng này không phải là của đạo Hồi. Việc dựng một biểu tượng sẽ làm cho người Hồi dễ đi vào tội lỗi thờ cúng hình tượng cho nên điều này là tuyệt đối phải tránh. Đa số người Hồi giáo ý thức được việc này, họ phản đối việc dùng biểu tượng.

hattin
Các đội quân Hồi giáo thuở xưa (bên trái) (pinterest.co.uk)

Tuy nhiên, trong hàng trăm năm, Đế chế Ottoman đã thống trị thế giới Hồi giáo và qua hàng thế kỷ chiến đấu với cây Thánh giá của Thiên chúa giáo, biểu tượng trăng lưỡi liềm đã trở nên gắn liền với đạo Hồi và xuất hiện rất nhiều trên quốc kỳ của các quốc gia theo đạo Hồi để đối lập với biểu tượng chữ thập của các nước Thiên Chúa giáoTrăng lưỡi liềm đi đôi với ngôi sao là hình ảnh của thiên đường. Hơn nữa, hình lưỡi liềm là một hình chưa hoàn thiện, chỉ mới sắp sửa hoàn tất, nên nó vừa mở vừa khép, có một lối thoát mở ra khi tưởng chừng như nó sắp khép lại và bóp nghẹt mình hoàn toàn. Cùng với đó là hoạt động mang tính chu kỳ của Mặt trăng nên biểu tượng trăng lưỡi liềm trong Hồi giáo còn mang ý nghĩa của sự phục sinh.

3. Biểu tượng của nữ thần Mặt trăng

Fearsome-Warrior-Phillip-II
Vua Phillip II (ravepad.com)

Nguồn gốc của biểu tượng trăng lưỡi liềm của Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay thật ra có thể truy nguồn về biểu tượng mặt trăng của thành Byzantium, nơi sau này đã trở thành kinh đô Constantinople của Đế chế Đông La Mã Byzantine và thành phố Istanbul của đất nước Thổ Nhĩ Kỳ hiện đại. Theo một số học giả thì vào năm 339 TCN, người Byzantine và đồng minh của họ là người Athens, đã bị quân đội của vua Philip II của Macedon (cha của Alexander Đại đế) nhiều lần bao vây hòng chiếm lấy.

Vào một đêm đặc biệt tăm tối, quân đội Macedonia quyết định tập trung binh lực lợi dụng màn đêm đột kích vào thành Byzantium. Nhưng đúng lúc đó thì trên bầu trời bỗng xuất hiện một vầng trăng lưỡi liềm rực sáng khác thường, làm lộ ra sự bố trí của quân đội Macedonia, cùng với đó là những tiếng chó sủa dữ dội, nên quân và dân Byzantine trong thành ngay lập tức báo động lẫn nhau để chung tay phòng thủ và lại một lần nữa đẩy lùi quân địch, bảo vệ được thành trì. Người ta cho rằng, vầng trăng khuyết chói sáng và tiếng chó sủa ầm ĩ đó là phép màu của nữ thần Mặt trăng Hecate đã hiển linh trợ giúp. Để bày tỏ lòng biết ơn của mình, nhân dân Byzantium đã lấy hình trăng lưỡi liềm, biểu tượng của nữ thần Hecate làm biểu tượng cho thành phố và cho dựng một bức tượng gọi là “Lampadephoros” (người đem lại ánh sáng) trên một ngọn đồi cạnh eo biển Bosporus để dành tặng cho Hecate.

constantinople
Thành Byzantium về đêm (pinterest.co.uk)
Hecate
Nữ thần Hecate (aminoapps.com)

Hecate vốn là một nữ thần trong thần thoại Hy Lạp cổ đại, được xem là vị thần bảo trợ cho thành Byzantium từ khi mới được thành lập và cũng giống như vị vua sáng lập thành Byzantium trong huyền thoại là Byzas, Hecate cũng có xuất thân từ xứ Thracia, thuộc vùng Tiểu Á. Vị nữ thần này vốn là một vị nữ thần của âm giới và thường được miêu tả là đang cầm trên tay những ngọn đuốc và lang thang vào ban đêm cùng những linh hồn từ địa ngục. Chỉ có loài chó là thấy được bà và nếu những con chó hú hay sủa vào ban đêm, có nghĩa là Hecate đang tới. Hecate vốn thường được gắn liền với các giao lộ, loài chóma thuật, phép phù thủyma quỷ, thuật gọi hồn.

Trong những thời đại sau này, Hecate được “du nhập” vào thần thoại Hy Lạp và thường được thể hiện dưới dạng một bộ 3 nữ thần và đồng nhất với nữ thần Mặt trăng Artemis, cùng được thể hiện qua biểu tượng trăng lưỡi liềm.

nu-than-artemis
Nữ thần Artemis (greek-mythology-pantheon.com)

Artemis, (Diana trong thần thoại La Mã), là một vị nữ thần Hy Lạp được đặc biệt tôn sùng tại vùng Tiểu Á, là vị thần săn bắn, bảo trợ cho thế giới hoang dã, các loài thú hoang, mặt Trăng, sự trong trắng nhưng cũng là nữ thần bảo trợ cho sự sinh sản. Nàng là con gái của thần ZeusLeto, là người chị em song sinh với nam thần Mặt trời Apollo. Ngôi đền của thần Artemis tại Ephesus (thuộc thành phố Selçuk, Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay) từng là một trong 7 Kỳ quan của Thế giới Cổ đại và tại Tiểu Á thì Artemis còn được xem là một vị Mẫu thần. Một số các đồng xu của Byzantium vào thế kỷ thứ 1 TCN được tìm thấy đã thể hiện hình ảnh thần Artemis cùng với biểu tượng trăng lưỡi liềmngôi sao 6 cánh.

den-artemis
Hình ảnh phục dựng ngôi đền Artemis tại Ephesus (ephesus.ws)
Maria
Đức Mẹ Đồng Trinh Maria đứng trên Mặt trăng lưỡi liềm (freifrancisco.com.br)

Cả HecateArtemis cùng là những vị nữ thần Mặt trăng và có chung đặc tính là những nữ thần đồng trinhtinh khiết. Riêng Artemis còn có đặc tính của một Mẫu thần. Khi thành phố Byzantium đổi tên thành Constantinople và cải đạo theo Thiên Chúa giáo vào năm 330, trăng lưỡi liềm trở thành một biểu tượng khác của Đức Mẹ Đồng Trinh Maria. Thành phố Ephesus từ nơi là trung tâm thờ phụng nữ thần Artemis cũng lại trở thành trung tâm thờ Đức Mẹ Maria, với nhà thờ Thiên Chúa giáo đầu tiên được xây dựng để tôn thờ bà và cũng được xem là nơi an nghỉ cuối cùng của Maria

nha-tho-ephesus
Nhà thờ Ephesus (biblestudyforcatholics.com)

4. Trở thành biểu tượng của đế chế Ottoman

osman-I
Sultan Osman I (wikipedia.org)

Vào thời kỳ Đế quốc Ottoman, biểu tượng trăng lưỡi liềm tại Thổ Nhĩ Kỳ một lần nữa đóng một vai trò rất quan trọng.Tên gọi Ottoman có nguồn gốc từ sultan Osman I, người đã khai sáng đế chế Hồi giáo Ottoman hùng mạnh vào năm 1299 với cương thổ trải dài từ Trung Đông đến một số quốc gia Đông Âu ngày nay. Trong khi các vương quốc khác của người Thổ Nhĩ Kỳ còn phải bận tâm với các mâu thuẫn nội bộ, Osman I đã có thể mở rộng biên giới của khu định cư Ottoman về phía rìa của Đế quốc Byzantine. Danh tiếng của ông cũng được đánh bóng trong câu chuyện thời Trung đại của người Thổ Nhĩ Kỳ, được biết dưới tên gọi “Giấc mơ của Osman“.

1453
Mehmed II tiến vào Constantinople (tranh của Fausto Zonaro)

Trong câu chuyện này, một đêm nọ Osman I đã nằm chiêm bao thấy một vầng trăng lưỡi liềm đi qua bầu trời từ Đông sang Tây chiếu sáng khắp trần gian. Cho rằng đây là điềm lành báo rằng đế quốc do ông tạo dựng sẽ trở thành một đế chế vĩ đại, ông bèn dùng trăng lưỡi liềm làm biểu tượng của đế quốc Ottoman, đồng thời cũng mang biểu tượng này chế định làm quốc kỳ của vương quốc.

Đến năm 1453, sultan Mehmed II cuối cùng cũng chinh phục được thành Constantinople, sát nhập nhiều vùng của châu Âu và châu Á vào Đế quốc Ottoman. Trăng lưỡi liềm trở thành biểu tượng cho Đế chế Thổ Nhĩ Kỳ, cùng đội quân xâm lược của Đế chế Ottoman đi chinh phục khắp thế giới. Ở thời kỳ đỉnh cao, Đế chế Ottoman trải dài trên 3 châu lục gồm nhiều nền văn hóa, tôn giáo, ngôn ngữ khác nhau.

quoc-ky-Ottoman
Quốc kỳ đế quốc Ottoman (wikipedia.org)

Sau khi nước Cộng hòa Thổ Nhĩ Kỳ ra đời năm 1923, nhà nước non trẻ này đã gìn giữ lá cờ truyền thống của Đế chế Ottoman khi xưa. Vầng trăng lưỡi liềmngôi sao trên quốc kỳ ngày nay của Thổ Nhĩ Kỳ mang ý nghĩa là đất nước này kế thừa các truyền thốngsức mạnh của Đế quốc Ottoman thuở xưa. Một số quốc gia theo đạo Hồi khác cũng sử dụng hình ảnh mặt trăng lưỡi liềm và ngôi sao làm biểu tượng quốc gia của mình:

 

Mauritania
Quốc huy Mauritania (wikipedia.org)
Libya
Quốc kỳ Libya (wikipedia.org)
Pakistan
Huy hiệu của Pakistan (wikipedia.org)
Maldives
Quốc huy Maldives (wikipedia.org)

5. Nguồn gốc từ Trung Á

Tuy nhiên, ngày nay các học giả tại Thổ Nhĩ Kỳ thường bác bỏ nguồn gốc từ thành Byzantium của biểu tượng trăng lưỡi liềm, mà thường nhấn mạnh vào nguồn gốc có từ thời Thượng Cổ tại Trung Á. Các bộ tộc du mục tại vùng thảo nguyên mênh mông bạt ngàn ở Trung Á từ lâu có thể đã có cho riêng mình biểu tượng trăng lưỡi liềm và biểu tượng ngôi sao là một sản phẩm được thêm vào sau này.

trang-luoi-liem
Người du mục Trung Á có thể đã biết tôn thờ Mặt trăng từ rất sớm (aydınsuyak.blogspot.com)

Trên thực tế, người Thổ Seljuk cổ đại ở vùng Trung Á đã bắt đầu thờ phụng vị thần Bầu trời tối cao Tengri và các vị thần Mặt trời, Mặt trăng khi họ còn sống du mục trên lưng ngựa qua các vùng Trung Á, Tây ÁSerbia. Trăng lưỡi liềm chính là hình ảnh tượng trưng cho thần Mặt trăng Ay Ata. Những đồng xu được tìm thấy ở các nước KyrgyzstanUzbekistan có niên đại vào năm 576-600 là bằng chứng cho thấy người Thổ cổ đại đã sử dụng biểu tượng này rất lâu từ trước khi sultan Mehmed II chinh phục được thành Byzantium.

trang-luoi-liem
Trăng lưỡi liềm trên các đồng xu cổ tại Trung Á (quora.com)

Nguồn:

http://en.wikipedia.org/wiki/Star_and_crescent

http://islam.about.com/od/history/a/crescent_moon.htm

Crescent Moon: Symbol of Islam? – http://www.irfi.org/articles/articles_451_500/crescent_moon.htm

Dogan Gürpinar. (2013). Ottoman/Turkish Visions of the Nation, 1860-1950. Springer

Douglas Howard. (2001). The History of Turkey. Greenwood Publishing Group

Franz Babinger. (William C. Hickman Ed., Ralph Manheim Trans.). (1992). Mehmed the Conqueror and His Time, Princeton University Press

Joseph Eddy Fontenrose. (1974). Python: A Study of Delphic Myth and Its Origins. Biblo & Tannen Publishers

Lord Kinross,. (1977). The Ottoman Centuries: The Rise and Fall of the Turkish Empire. Morrow Quill Paperbacks

Mehmet Fuat Köprülü. Gary Leiser (Trans.). (1999). Some Observations on the Influence of Byzantine Institutions on Ottoman institutions, Türk Tarih Kurumu

Michael Jordan. (1993). Encyclopedia of gods: Over 2,500 deities of the world. New York: Facts On File.

Sharon R. Steadman & Gregory McMahon. (2011). The Oxford Handbook of Ancient Anatolia: (10,000–323 BC). Oxford: Oxford University Press

Vasiliki Limberis. (1994). Divine Heiress. Routledge

Walter Burkert. (1987). Greek Religion: Archaic and Classical. Oxford: Blackwell

William E. Phipps. (2008). Supernaturalism in Christianity: Its Growth and Cure. Mercer University Press

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Advertisements

11 thoughts on “Thổ Nhĩ Kỳ: Mặt trăng lưỡi liềm

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s