Trung Quốc: Con rồng Trung Hoa

Người Trung Quốc xem Tam Hoàng Ngũ Đế là tổ tiên và nhận mình là “long đích truyền nhân”. Huyền thoại về nguồn gốc dân tộc này dẫn tới việc sử dụng hình ảnh con rồng Trung Hoa như một biểu tượng của quyền lực, sức mạnh của đế quốc và Hoàng đế Trung Hoa.

vi-tri-trung-quoc
Vị trí Trung Quốc (maphill.com)

Nhạc nền:

1. Lịch sử Trung Quốc

tan-thuy-hoang
Hoàng đế Tần Thủy Hoàng (vietbao.vn)

Trung Quốc, còn được gọi là Trung Hoa Đại lục để phân biệt với Đài Loan, 2 đặc khu hành chính MacauHong Kong, là quốc gia nằm tại Đông Á. Đây là quốc gia đông dân cư nhất và có diện tích lục địa lớn thứ 2 trên thế giới. Trung Quốc được công nhận là một trong 4 nền văn minh cổ đại vĩ đại của thế giới (cùng với Ai Cập, Lưỡng Hà Ấn Độ), đây còn là nền văn minh cổ đại duy nhất vẫn còn tiếp tục tồn tại cho đến ngày nay, được chứng minh bằng sự thống nhất giữa các khám phá khảo cổ và ghi chép lịch sử liên tục.

 

Lịch sử Trung Quốc bắt nguồn từ một trong những nền văn minh cổ nhất thế giới, phát triển tại lưu vực sông Hoàng Hà. Năm 221 TCN được coi là năm Trung Quốc bắt đầu thống nhất trở thành một đế chế rộng lớn, với vị Hoàng đế đầu tiên là Tần Thủy Hoàng Doanh Chính. Tần Thủy Hoàng cho xây dựng Vạn lý trường thành để bảo vệ đất nước khỏi các tộc người phương Bắc. Ông còn cho thống nhất chữ viết, các đơn vị đo lường và tiền tệ. Sau đó là sự nối tiếp của các triều đại nhà Hán (triều đại huy hoàng nhất), nhà Đường, nhà Tống, nhà Nguyên (Mông Cổ), nhà Minh và nhà Thanh (người Nữ Chân).

van-ly-truong-thanh
Vạn Lý Trường Thành (hdwarena.com)
mao-trach-dong
Chủ tịch Mao Trạch Đông của Đảng Cộng sản Trung Quốc (wikipedia.org)

Trải qua hơn 5000 năm, nền văn minh Trung Hoa đã phát triển trở thành nền văn minh rực rỡ nhất thế giới trong thời Cổ đạiTrung cổ, đặc trưng bởi hệ thống triết học thâm sâu (Nho giáo, Đạo giáo, thuyết Âm dươngNgũ hành), Tứ đại phát minh (giấy, la bàn, thuốc súng, kỹ thuật in ấn), Con đường tơ lụa giao thương xuyên châu Á với nhiều quốc gia và những đô thị có quy mô dân số và trình độ kiến trúc đứng đầu thế giới vào thời Trung cổ.

Năm 1911, nhà Thanh bị Đảng Dân Quốc lật đổ trong Cách mạng Tân Hợi, chấm dứt hàng ngàn năm của chế độ phong kiến. Sau khi Nhật Bản chiến bại trong Thế chiến II, đảng Cộng Sản đánh bại Quốc Dân đảng và thiết lập nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa tại Bắc Kinh còn Quốc Dân đảng dời chính phủ Trung Hoa Dân Quốc đến thủ đô hiện hành là Đài Bắc, Đài Loan.

Lá cờ nhà Thanh được thông qua vào cuối thế kỷ thứ 19, thường được gọi là “Hoàng Long Kỳ“, được xem là lá quốc kỳ đầu tiên của Trung Quốc. Hình ảnh trung tâm của lá cờ là một con rồng xanh đang vươn tới một viên hỏa ngọc, biểu tượng cho uy quyềnsức mạnh bật nhất của Trung Quốc.

hoang-long-ky
Hoàng Long Kỳ (wikipedia.org)
trung-hoa-dan-quoc
Quốc huy Trung Hoa Dân Quốc từ năm 1913–1928 (wikipedia.org)

Tại Hong Kong, con rồng là biểu tượng của khu vực này dưới thời thuộc Anh và ngay cả sau này, khi chính phủ Hong Kong quảng bá thành phố này là một thành phố Thế giới của châu Á năm 2001.

hong-kong
Huy hiệu Hong Kong năm 1997 (wikipedia.org)
hong-kong
Biểu tượng quảng bá Hong Kong năm 2001 (wikipedia.org)

2. Nguồn gốc

long-ngoc-chu-C
Long ngọc hình chữ C (wikipedia.org)

Nguồn gốc của rồng Trung Hoa là không nhất định. Sự xuất hiện của những con rồng trong văn hóa Trung Quốc có từ hàng ngàn năm trước vào thời kỳ đồ đá mới với sự phát hiện một viên ngọc hình con rồng có niên đại vào khoảng 5000 năm TCN từ văn hóa Ngưỡng Thiều (Yangshao) tại vùng Liêu Ninh vào năm 1987. Năm 1977, người ta khai quật được một ngọc phù ở dạng rồng hình chữ C thuộc nền văn hóa Hồng Sơn (Hongshan) có niên đại khoảng vào khoảng năm 4500 TCN. Các di vật này thể hiện loài trư long, tức loài rồng có nguyên mẫu là loài heo.

long
Chữ “long” giáp cốt văn (brown.edu)

Đây là hình dạng con rồng nguyên thủy, sơ khai tại Trung Hoa, có hình dạng dài như thân rắn và sống được trong môi trường nước. Hình thức con rồng cuộn lại đóng một vai trò quan trọng trong nền văn hóa sơ khai của Trung Quốc. Các chữ viết cho  từ ‘long‘ trong các văn bản sớm nhất của Trung Quốc, tức giáp cốt văn, cũng có hình thức tương tự ở dạng cuộn, và các bùa hộ mệnh ngọc rồng sau này trong đời nhà Thương cũng như vậy.

3. Đặc điểm

Khác với con rồng phương Tây, một sinh vật có hình dạng giống thằn lằn và thường đại diện những sức mạnh xấu xa, hình tượng rồng tại Trung Quốc được tôn sùng như một linh vật biểu tượng cho sức mạnh, quyền lực sự may mắn. Trong thời kỳ xã hội phong kiến, hình dạng rồng Trung Hoa được mô tả với khái niệm “tam đình cửu tự“, tức có 3 phần gồm đầu, thân, đuôi và 9 đặc điểm lấy từ các loài động vật có thật khác: sừng nai, đầu cá sấu, mắt thỏ, thân và cổ rắn, bụng trai (hoặc ếch), vảy cá chép (81 vảy dương và 36 vảy âm), móng đại bàng, bàn chân hổ và tai .

rong
Hình tượng con rồng Trung Hoa (medium.com)

Việc hình tượng loài rồng Trung Hoa được kết hợp từ hình tượng nhiều loài vật khác nhau có thể được lý giải rằng đây là sự hợp thể totem (vật tổ) của rất nhiều bộ lạc khác nhau, phản ánh một sự thật lịch sử rằng các bộ lạc tại đây đã đi đến liên kết với nhau sau chiến tranh, và thống nhất trở thành chủ thể dân tộc Hoa Hạ. Một bằng chứng là tại hầm mộ Bộc Dương, tỉnh Hà Nam, người ta đã phát hiện được một hình tượng rồng được xếp bằng vỏ trai, do cắt ghép từ hình tượng của nhiều loài vật khác nhau.

rong-trung-hoa
Hình rồng phát hiện tại hầm mộ Bộc Dương (hua.umf.maine.edu)

Là loài vật tưởng tượng được tổng hợp từ nhiều loài động vậthiện tượng tự nhiên khác nhau, rồng Trung Hoa sở hữu rất nhiều những đặc tính và khả năng khác nhau như bơi giỏi trong nước; bay giỏi trên trời và có thể thăng thiên làm sứ giả, cầu nối giữa trần gian và thiên đường; có thể thiên biến vạn hóa thành mây, mưa, sấm sét, cầu vồng trên trời, thành hổ, ngựa, trâu bò dưới đất, và thành rắn, cá sấu, sóng biển dưới nước; sự linh thiêng của rồng còn khiến nó trở thành một linh vật mang lại may mắn, phúc lành.

4. Rồng trong văn hóa Trung Hoa

cuoi-rong
Thần tiên cưỡi rồng (pinterest.com)

Trong tín ngưỡng dân gian Trung Hoa, rồng vốn được xem là vật cưỡi của các vị thần tiên, vì khả năng có thể bay và thông thiên của nó. Trong Đạo giáo, rồng với hình ảnh Thanh Long là một trong số tứ tượng, tức 4 con vật linh. Mỗi con thánh thú này cai quản một phương và tượng trưng cho một mùa, chúng có những đặc điểm và nguồn gốc riêng, ứng với triết lý Âm Dương, Ngũ Hành phương Đông:

  • Đông: hành Mộc – mùa xuân – Thanh Long (rồng xanh)
  • Nam: hành Hỏa – mùa hạ – Chu Tước (chim sẻ đỏ)
  • Tây: hành Kim – mùa thu – Bạch Hổ (hổ trắng)
  • Bắc: hành Thủy – mùa đông – Huyền Vũ (rồng và rắn đen)

Trong hệ thống triết lý này, thì 4 nguyên tố Mộc, Hỏa, Kim, Thủy xoay quanh một nguyên tố ở giữa, chính là Thổ với linh vật Hoàng Long, (con rồng vàng) tức biểu tượng của hoàng đế Trung Hoa, ý nói hoàng đế là thiên tử, điều khiển vạn vật trên vũ trụ.

tu-tuong
Tứ tượng (sohu.com)

Rồng còn có mối liên kết chặt chẽ với nước trong tín ngưỡng dân gian Trung Hoa. Chúng được xem là có thể điều khiển các dòng chảy của nước như thác nước, sông, biển, mưa bão… khi chúng xuất hiện sẽ có lốc xoáyvòi rồng trên mặt biển. Loài rồng cũng có thể phá hoại giống như nước, có thể tàn phá bằng lũ lụt, sóng biển, bão tố. Rồng có thể bay trong mây hoặc ẩn trong nước và phun nước tạo mưa bão, lụt lội.

long-vuong
Long Vương Ngao Quảng trong tựa game Smite (smite.gamepedia.com)

Đến khi Phật giáo du nhập vào Trung Quốc, vị thần có trách nhiệm cai quản nướcthời tiết được gọi là Long Vương, thường được mô tả với mình người, mặc long bào, đầu rồng đội long mão, sống trong các cung điện làm bằng pha lê. Theo thần thoại Trung Hoa, có 4 vị Long Vương, mỗi vị cai quản một đại dương rộng lớn trong Tứ Hải:

  • Đông Hải Long vương – Ngao Quảng cai quản Đông Hải
  • Tây Hải Long vương – Ngao Nhuận cai quản hồ Thanh Hải
  • Nam Hải Long vương – Ngao Khâm cai quản Nam Hải
  • Bắc Hải Long vương – Ngao Thuận cai quản hồ Bailkan

Trong thời tiền hiện đại, nhiều ngôi làng Trung Quốc (đặc biệt là những vùng gần với sông và biển) đều có ngôi đền dành riêng cho Long Vương địa phương. Trong những lần gặp hạn hán hay lũ lụt, tầng lớp quý tộc và quan lại địa phương sẽ điều động cộng đồng thực hiện việc cúng tế và các nghi lễ cầu mưa để xoa dịu Long Vương, xin một cơn mưa hoặc chấm dứt cơn hạn hán. Hình thức cầu mưa phổ biến nhất và thật ra vẫn tồn tại đến ngày nay là hoạt động múa rồng.

mua-rong
Múa rồng trong ngày Tết Âm Lịch (xincha.com)

Sự thờ phượng các vị Long Vương vẫn tiếp diễn đến ngày nay ở nhiều vùng, và đã thấm sâu vào văn hóa truyền thống của Trung Quốc như trong ngày Tết Âm lịch. Trong các dịp lễ Tết thì lễ hội phổ biến nhất là lễ hội đua thuyền rồng với ý nghĩa kỷ niệm các nhân vật kiệt xuất, anh hùng tại địa phương.

dua-thuyen-rong
Lễ hội đua thuyền rồng (fullcanotaje.cl)
01300000110309122468135683782
Long vương Tiền Lưu (kknews.cc)

Trong lịch sử, các vua nước Ngô Việt trong thời kỳ Ngũ Đại Thập Quốc, đặc biệt là Vũ Túc vương Tiền Lưu, từng được tôn sùng là Long Vương vì những công trình trị thủy có kỹ thuật tiến bộ của mình đã chế ngự được các vùng biển và đảm bảo sự phát triển kinh tế cho đất nước.

Trong văn hóa Trung Hoa ngày nay, rồng chủ yếu được sử dụng cho mục đích trang trí và làm biến dạng hình dạng con rồng là điều cấm kỵ. Nhiều hình ảnh của con rồng Trung Hoa vẽ một viên ngọc rực lửa dưới cằm hoặc trong móng vuốt của chúng. Viên ngọc tượng trưng cho năng lượng tinh thần, trí tuệ, sự thịnh vượng, sức mạnh, sự bất tử, sấm sét hoặc Mặt trăng. Nghệ thuật Trung Quốc thường vẽ một đôi rồng cùng đuổi theo hoặc chiến đấu giành lấy viên ngọc, gọi là “Lưỡng long tranh châu” hoặc “Lưỡng long chầu nguyệt“.

luong-long-tranh-chau
Lưỡng long tranh châu (za.pinterst.com)

5. Biểu tượng của hoàng đế

Khi Nho giáo ra đời, Nho giáo đã không ngừng vương quyền hóa hình tượng rồng. Từ một loài vật mang sức mạnh thần bí, linh thiêng, rồng đã từ từ trở thành biểu tượng của quyền lực của hoàng đế các triều đại phong kiến Trung Hoa. Người Trung Quốc tự nhận mình là “hậu duệ của rồng” vì theo truyền thuyết Tam Hoàng Ngũ Đế, các vị thủy tổ của người Trung Quốc đều có liên quan chặt chẽ với rồng:

nu-oa-phuc-hy
Nữ Oa & Phục Hy  (wikipedia.org)
  • Phục Hy là một anh hùng văn hóa của Trung Hoa, thường được xem là người đầu tiên và đứng đầu trong các thuyết về Tam Hoàng Ngũ Đế của lịch sử Trung Quốc. Phục Hy là anh và cũng là chồng của Nữ Oa. Ông là một hình tượng lớn và rất quan trọng vì người ta cho rằng Phục Hy là người sáng lập nền văn minh Trung Hoa, đã phát minh ra chữ viết, nghề đánh bắt cá, và bẫy thú. Ông cũng là người nổi tiếng với nhiều bộ sách về dịch lý. Về hình dạng, Phục Hy (cũng như Nữ Oa) thường được mô tả là thân rồng đầu người, hoặc thân rắn đầu người, nhân thế được người đời sau xưng là Long tổ.
than-nong
Viêm Đế (Thần Nông) (wikipedia.org)
  • Viêm Đế, còn được gọi là Thần Nông, là vị vua huyền thoại của các dân tộc phương Nam chịu ảnh hưởng của nền văn hóa Trung Hoa, là một trong Tam Hoàng và cũng được xem là một anh hùng văn hóa Trung Hoa. Theo truyền thuyết, Viêm Đế sống cách đây khoảng 5000 năm và là người đã dạy dân nghề làm ruộng, chế ra cày bừa và là người đầu tiên đã làm lễ Thượng Điền và Hạ Điền, cũng như nghề làm thuốc trị bệnh. Viêm Đế được sinh ra do thần giao cách cảm của mẹ mình với một con rồng.
hoang-de
Hoàng Đế (wikipedia.org)
  • Hoàng Đế là vị vua huyền thoại và anh hùng văn hóa Trung Quốc, được coi là thủy tổ của mọi người Hán, là một trong Ngũ Đế. Theo huyền sử Trung Quốc thì ông trị vì trong khoảng năm 2698 – 2599 TCN và là một trong những người sáng lập ra nền văn minh Trung Quốc. Việc Hoàng Đế đánh bại thủ lĩnh Xi Vưu tại trận Trác Lộc là mốc sự kiện hình thành người Hán. Vào cuối triều đại của mình, Hoàng Đế đã hóa thân bất tử thành một con rồng và bay lên Thiên đình.
luu-bang
Hán Cao Tổ Lưu Bang (wikipedia.org)

Kể từ khi người Trung Quốc xem Tam Hoàng Ngũ Đế như tổ tiên của họ như trong thành ngữ “Viêm Hoàng tử tôn” (con cháu Viêm Hoàng), họ cũng nhận mình là “Long đích truyền nhân” (hậu duệ của rồng). Huyền thoại này cũng góp phần ảnh hưởng tới việc sử dụng hình ảnh con rồng Trung Hoa như một biểu tượng của quyền lựcsức mạnh đế quốc. Và vị hoàng đế đầu tiên tạo ra ý nghĩa mới này của loài rồng là Hán Cao Tổ Lưu Bang, ông đã tự nhận mình được sinh ra sau khi mẹ ông thụ thai với một con rồng. Từ đó quan niệm “chân long thiên tử” được gieo vào trong lòng dân, loài rồng từ một loài vật siêu nhiên huyền bí đã trở thành biểu tượng dũng mãnh, quyền uy của vua chúa người Hán.

can-long
Vua Càn Long nhà Thanh (wikipedia.org)

Con rồng trở thành biểu tượng của Hoàng đế Trung Hoa đến tận thời nhà Thanh, với chữ long được ghép với các danh từ khác như ‘long thể’, ‘long bào’, ‘long sàn’… Trong nhiều truyền thuyết, một vị vua tương lai khi sinh ra sẽ có một vết bớt hình con rồng. Đặc biệt, chỉ có duy nhất loài rồng có 5 ngón là được Hoàng đế sử dụng, còn các Vương gia chỉ được sử dụng hình rồng 4 ngón trong khi các đại thần dùng hình rồng 3 ngón.

hoang-long
Hoàng Long (pinterest.com)

Nguồn:

Howard Giskin & Bettye S. Walsh. (2001). An introduction to Chinese culture through the family. State University of New York Press

Nguyễn Ngọc Thơ. (2016). Hình tượng rồng trong văn hóa phương Đông. TP. Hồ Chí Minh: Chính trị quốc gia

https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa

https://en.wikipedia.org/wiki/Flag_of_the_Qing_dynasty

https://en.wikipedia.org/wiki/Chinese_dragon

12 thoughts on “Trung Quốc: Con rồng Trung Hoa

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s