Iran: Sư tử và Mặt trời

Mặt trời tượng trưng cho một vị vua thần thánh – Sư tử tượng trưng cho một chiến binh thánh chiến của Thiên Chúa. Cả hai biểu tượng này kết hợp lại tạo thành một biểu tượng tổng thể tượng trưng cho vương quyền và thần quyền của các shah tại Ba Tư.

Iran
Vị trí của Iran (maphill.com)

Nhạc nền: https://www.youtube.com/watch?v=4cwOD8KvG-E

1. Lịch sử Iran

cyrus_portrait.jpg
Cyrus Đại đế (iranchamber.com)

Iran còn được gọi là Ba Tư (Persia) là một quốc gia Trung Đông, thuộc Tây Á, là nơi sản sinh ra một trong những nền văn minh cổ xưa nhất thế giới, bắt đầu với những vương quốc của người Elam vào thiên niên kỷ thứ 4 TCN, sau đó được thống nhất bởi Vương quốc Medes. Vua của người Ba TưCyrus Đại đế (600 TCN – 530 TCN) đã nổi dậy chống người Medes và hợp nhất 2 dân tộc vào Đế chế Achaemenid (hay còn gọi là Đế chế Ba Tư đầu tiên) vào năm 550 TCN. Đế chế này sau đó bao trùm tất cả các quốc gia văn minh của vùng Cận Đông cổ đại, trở thành bá chủ của châu Á và là đế chế rộng lớn nhất mà thế giới từng được chứng kiến. Do đó người Iran tôn vinh Cyrus Đại Đế là vị ‘Quốc tổ‘ của họ.

Sau đó dưới triều đại vua Darius Đại đế (522 TCN – 486 TCN), vua của các vua (Shahanshah), Ba Tư rộng lớn và giàu có phát triển rực rỡ chưa từng thấy và bước vào Thời đại hoàng kim về mọi mặt và nhất là kinh tế, thương mại và đã liên kết với hầu hết các nền văn minh cổ đại thời đó. Tuy nhiên, đế chế này cuối cùng cũng phải sụp đổ khi bị Alexander Đại đế chinh phục vào năm 331 TCN và bị chia cắt thành các quốc gia Hy Lạp. Sau đó là sự nổi dậy của các đế chế Ba Tư như Parthia (247 TCN – 224) và nhất là Sassanid (224-651), một cường quốc hàng đầu thế giới trong 4 thế kỷ tiếp theo.

Darius_I_(Civ5).jpg
Darius Đại đế (civilization.wikia.com)
Shah-Ismail-I
Shah Ismail I, người sáng lập vương triều Safavid (wikipedia.org)

Người Arab Hồi giáo chinh phục Ba Tư vào thế kỷ thứ 7 và Hồi giáo dần thay thế Hỏa giáo để trở thành tôn giáo chính. Tuy nhiên, các thành tựu về nghệ thuật, triết họckhoa học của người Ba Tư không hề bị mất đi mà được văn minh Hồi giáo hấp thụ và đóng góp một phần quan trọng trong Thời đại Hoàng kim Hồi giáo. Sau đó khu vực này lần lượt bị người Thổ Seljuq và người Mông Cổ chinh phạt trước khi Vương triều Safavid bản địa nổi dậy vào năm 1501, lập nên một vương quốc Iran thống nhất dưới sự cai trị của các shah. Shah Ismail I lấy Hồi giáo Shi’a làm tôn giáo chính thức của vương triều, trở thành sự kiện quan trọng nhất trong lịch sử Iran Thế giới Hồi giáo.

Thời đại phong kiến của Ba Tư sau đó được nối tiếp bởi các triều đại Afshar (1736–1750), Zand (1751–1794), Qajar (1795–1925) và sau cùng là triều Pahlavi (1925–1979) trước khi Cách mạng Hồi giáo Iran nổi dậy lật đổ Reza Shah năm 1979 và thành lập nước Cộng hòa Hồi giáo Iran đến ngày nay.

Biểu tượng nổi tiếng nhất của Iran trong xuyên suốt dòng lịch sử là Sư tử và Mặt trời (tiếng Ba Tư là Shir-va-Khorshid), được sử dụng bắt đầu từ thế kỷ thứ 12 đến tận năm 1979, tổng hợp tất cả các truyền thống cổ xưa của Ba Tư, Arab, Thổ Nhĩ KỳMông Cổ. Biểu tượng này đã thành công một cách đặc biệt trong việc thể hiện bản sắc văn hóa Iran vì nó bị ảnh hưởng bởi hệ thống biểu tượng của tất cả các thành tố văn hóa quan trọng trong lịch sử Iran bao gồm Hỏa giáo, Hồi giáo Shia, Ba Tư cổ đại và Iran hiện đại.

464px-Lion_and_Sun_(Pahlavi_Dynasty).jpg
Quốc huy Iran năm 1979 (wikipedia.org)

2. Thần Mặt trời

dia-mat-troi
Biểu tượng đĩa mặt trời của vua Assurnasiripal II trên bích họa Nimrud, (Iraq) thế kỷ thứ 9 TCN (wikipedia.org)

Tại vùng Cận ĐôngTrung Đông cổ đại như Ai Cập, Lưỡng Hà, AnatoliaBa Tư, Mặt trời đã có mặt từ rất sớm trong nghệ thuật, tín ngưỡng và văn hóa, và thường được thể hiện dưới hình tượng của một “chiếc đĩa có cánh“. Đây là một trong những hình tượng thể hiện Mặt trời lâu đời nhất của con người trong lịch sử. Vào khoảng năm 2000TCN, biểu tượng này đã xuất hiện tại Assyria và tượng trưng cho các vì vua, thần linh và quyền lực tối cao, gắn với các vị thần Mặt trời tối cao của người AssyriaBabylon như AshurShamash.

Shamash
Thần Shamash của người Babylon (research.britishmuseum.org)

Hình tượng này sau đó đã ảnh hưởng đến văn hóa Ba Tư và kể từ triều đại của Darius Đại đế, hình tượng người đàn ông đã được đặt phía trên đôi cánh, chứ không còn ở bên trong chiếc đĩa như trước nữa và trở thành biểu tượng Faravahar, tượng trưng cho vị thần tối cao Ahura Mazda của Hỏa giáo. Hỏa giáo có thể xem là tôn giáo độc thần đầu tiên trên thế giới, và Ahura Mazda là vị thần sáng tạo toàn năng duy nhất (qua lời của nhà tiên tri Zoroaster) đã sáng tạo nên ánh sáng cho nhân loại, vì vậy cũng được thể hiện như một vị thần Mặt trời.

Faravahar
Biểu tượng Faravahar (wikipedia.org)

Biểu tượng tôn giáo – văn hóa này sau đó đã có một sức sống vô cùng mãnh liệt khi không hề mất đi sau sự ảnh hưởng của Hồi giáo trong thế kỷ thứ 7 và cả Cách mạng Hồi giáo năm 1979. Nó được vương triều Pahlavi sử dụng để tượng trưng cho quốc gia Iran và cả chủ nghĩa dân tộc Iran, ngày nay xuất hiện rất rộng rãi ở khắp các địa điểm công cộng của đất nước.

3. Chòm sao Sư Tử

LeoCC.jpg
Chòm sao Sư Tử (wikipedia.org)

Đến thế kỷ thứ 12 thì hình tượng Mặt trời tiếp tục được kết hợp với hình tượng Sư tử và trở thành một biểu tượng thống nhất là Sư Tử và Mặt trời. Ý nghĩa ban đầu của nó dựa trên cấu hình cổ xưa trong thiên văn học và chiêm tinh học Babylon, thể hiện thời điểm khi Mặt trời đi vào chòm sao Sư Tử (Leo). Sao Sư tử là một trong số những chòm sao dễ nhận thấy nhất do có nhiều ngôi sao sáng mô phỏng lại tư thế của một con sư tử. Mặt trời được cho là có sức mạnh đỉnh điểm vào thời điểm 20/720/8, khi đang ngự tại vị trí của sao Sư Tử, tức là thời điểm diễn ra ngày Hạ chí, khi Mặt trời đạt đến vị trí cao nhất trên bầu trời và là ngày có thời gian ban ngày lâu nhất. Vì vậy mà các nhà chiêm tinh học Babylon cổ đại đã đặt tên cho chòm sao này theo tên của sư tử, loài vật được xem là chúa tể của muôn loài.

Một số nhà huyền thoại học cho rằng trong thần thoại Lưỡng Hà, chòm sao Sư Tử tượng trưng cho con quái vật Humbaba mà người anh hùng Gilgamesh đã tiêu diệt tại rừng cây tuyết tùng Lebanon. Còn thần thoại Hy Lạp kể lại rằng đây chính là con sư tử Nemea mà người anh hùng Hercules đã khuất phục, một trong số 12 chiến công vẻ vang của chàng.

humbaba
Quái vật Humbaba dưới hình tượng một con sư tử (webpages.uidaho.edu)

Trong các truyền thống văn hóa vùng Cận Đông từ thời cổ đại đã có một mối liên hệ chặt chẽ giữa các vị thần mặt trời và loài sư tử. Một bằng chứng là thần Mặt trời Shamash còn thường được mô tả đứng trên lưng một con sư tử. Và thế là cung sư tử trở thành biểu tượng cho sự chiến thắng của ánh sáng mặt trời, cũng giống như việc Chúa Jesus được gọi là sư tử của Judah trong Kinh thánh và khalip (quốc vương Hồi giáo) Ali ibn Abi Talib được tín đồ Hồi giáo dòng Shia gọi là ‘Sư tử của Thiên Chúa‘. Vì thế mà biểu tượng Mặt trời và Sư tử trong quá khứ luôn gắn liền với các vị shah (vua Ba Tư), từ cờ hiệu, danh xưng, cho đến ngai vàng, vương miện và trang phục, thể hiện quyền lực thần thánh tối cao của nhà vua. Các nền văn hóa Hồi giáo, Thổ Nhĩ KỳMông Cổ cũng nhấn mạnh sự liên hệ giữa sư tử và hoàng gia trong những hệ thống biểu tượng tương tự.

e7e9599b8b8696a8bc7698d8d923b67b
Hình tượng thần mặt trời Shamash và sư tử (pinterst.co.uk)

Hình tượng nguyên mẫu trong biểu tượng Sư tử và Mặt trời là loài sư tử Ba Tư bản địa, hay còn gọi là sư tử châu Á. Chúng có kích thước tương đối khiêm tốn và cái bờm cũng nhỏ hơn sư tử châu Phi tuy nhiên cũng không hề kém hung hãn. Một con sư tử châu Á đực trưởng thành có cân nặng trung bình từ 160 – 190kg, cao đến 120cm và dài đến 290cm bao gồm cả phần đuôi. Chúng từng sinh sống trên một lãnh thổ rộng khắp từ Thổ Nhĩ Kỳ tới Bangladesh, từ Địa Trung Hải đến phần đông bắc của Tiểu lục địa Ấn Độ. Loài sư tử này là hình mẫu nguyên thủy của hầu hết các biểu tượng sư tử tại châu Á và đã trở thành loài động vật quốc gia chính thức của Iran.

su-tu-ba-tu
Sư tử Ba Tư (thebetter.wiki)

4. Ý nghĩa dưới triều Safavid

Đến khi triều đại Safavid (1501 – 1736) của người Iran ra đời, sư tử và mặt trời tượng trưng cho hai trụ cột của xã hội: Nhà nướcTôn giáo. Đến thời của shah Abbas Đại đế, biểu tượng này đã trở thành huy hiệu được sử dụng phổ biến nhất tại Ba Tư.

Safavid
Lá cờ của triều đại Safavid (wikipedia.org)

Triều đại Safavid hiểu ý nghĩa của biểu tượng này dựa trên những câu chuyện thần thoại – lịch sử như bộ sử thi quốc gia Shahnameh. Đối với nhà Safavid, một ‘shah‘ vừa là một vị vua vừa phải là một vị thánh, và 2 nhân vật tiêu biểu cho 2 vai trò này trong lịch sử Iran là JamshidAli.

  • Vua Jamshid trong sử thi Shahnameh là vị vua thứ 4 của thế giới và cũng là vị vua vĩ đại nhất thế giới từng được biết. Ông được cho là có khả năng điều khiển mọi thiên thần và ác quỷ trên thế giới (tương tự vua Solomon) và vừa là vua vừa là tư tế cao nhất của Ahura Mazda. Với rất nhiều những phát minh giúp cuộc sống con người tốt đẹp hơn, triều đại của ông đã đưa con người tiến vào một nền văn minh vĩ đại. Câu chuyện quan trọng nhất về Jamshid là khi ông vì muốn xua đuổi một mùa đông tàn ác và cứu lấy nhân loại, đã cho làm một ngai vàng khảm đầy đá quý, ngọc báu. Ông ngồi lên ngai vàng và các loài quỷ nâng ông bay lên trời. Từ trên cao chiếc ngai vàng tỏa hào quang rực rỡ như Mặt trời, xua tan mùa đông lạnh lẽo. Câu chuyện này chính là nguồn gốc của ngày lễ mừng Năm mới Nowruz của người Iran, được tổ chức vào ngày 20/3 hàng năm.
Jamshid
Vua Jamshid bay lên trời trên ngai vàng khảm ngọc (kingorama.com)
  • Ali ibn Abi Talib
    Ali ibn Abi Talib (findagrave.com)

    Thánh Ali ibn Abi Talib là em họ và con rể của nhà tiên tri Muhammad, lãnh đạo đế quốc Hồi giáo Rashidun từ năm 656 tới 661 và là một nhân vật lỗi lạc trong lịch sử Hồi giáo, được gọi là Sư tử của Thiên Chúa. Những người Hồi giáo Shia xem Ali là Imam đầu tiên, tức người kế thừa hợp pháp của Muhammad để lãnh đạo thế giới Hồi giáo. Niềm tin này khác với hệ phái Sunni, những người coi ông Abu Bakr, một người bạn đồng hành và cha vợ của nhà tiên tri Muhammad, mới xứng đáng là khalip đầu tiên

Như vậy, biểu tượng Mặt trời và Sư tử tượng trưng cho sự thống nhất vai trò của một shah: vuathánh – được ví với JamshidAli – thể hiện vương quyền gắn liền với thần quyền của đế chế Ba Tư Safavid.

Thêm một lý do nữa để nhà Safavid chọn Mặt trời làm biểu tượng của mình đó là trong cùng thời gian này, các sultan theo Hồi giáo Sunni đã chọn vầng trăng lưỡi liềm làm biểu tượng cho đế chế Ottomanhướng Tây, nên nhà Safavid của Ba Tư theo Hồi giáo Shiahướng Đông cần phải có một biểu tượng làm đối trọng với kẻ thù truyền kiếp của mình. 

ottoman-safavid
Bản đồ đế chế Ottoman và Safavid thời Cận đại (slideplayer.com)

5. Ý nghĩa dưới triều Qajar

a9dd06484015ce8cf5f40b2d1bbee5f8
Paladin vĩ đại Rostam (pinterest.com)

Triều đại Qajar (1796 – 1925), cụ thể là shah Fat’h Ali, đã cố gắng khôi phục lại những truyền thống văn hóa Iran bản địa trong thời kỳ tiền Hồi giáo. Khi ấy, những bằng chứng thành văn cho thấy ý nghĩa của biểu tượng Mặt trời và Sư tử đã có một sự thay đổi: Mặt trời vẫn là biểu tượng của nhà vua Jamshid. Nhưng hình tượng Sư tử lúc này tượng trưng cho một nhân vật khác: Rostam.

Rostam cũng là một nhân vật trong bộ sử thi Shahnameh, là vị anh hùng vị đại nhất trong thần thoại Ba Tư, người vĩ đại nhất trong số những paladin (những hiệp sĩ thánh chiến) của Iran. Những câu chuyện về Rostam gắn với thời kỳ Parthia (247 TCN – 224). Chàng được miêu tả là người anh hùng dũng cảm nhất, đã thực hiện thành công “7 nhiệm vụ của Rostam” để giải cứu shah của Ba Tư. Chàng luôn cưỡi trên con chiến mã Rakhsh dũng mãnh và mặc một bộ áo giáp đặc biệt từ da báo gọi là Babr-e Bayan. Do gắn liền với Rostam huyền thoại mà biểu tượng Sư tử thời Qajar mang tính dân tộc rất cao, tượng trưng cho những vị anh hùng dũng cảm của Iran sẵn sàng bảo vệ đất nước trước mọi kẻ thù.

1396112110403756913289994
Chiến công thứ 3 của Rostam: diệt rồng (irannewsdaily.com)
huan-chuong-su-tu-va-mat-troi
Huân chương Hoàng gia của Sư tử và Mặt trời (wikipedia.org)

Shah Fat’h Ali còn cho thiết kế Ngai vàng Mặt trời (Sun Throne) và được các shah Ba Tư sử dụng kể từ đó. Ông còn cho thiết lập Huân chương Hoàng gia của Sư tử và Mặt trời vào năm 1808 để vinh danh những quan chức Ba Tư và nước ngoài có những đóng góp to lớn đối với đế chế Ba Tư. Một sắc lệnh đã được ban bố vào năm 1846 để công nhận một cách chính thức huân chương này có đoạn:

“Đối với mỗi quốc gia có chủ quyền, một biểu tượng được thiết lập và đối với nhà nước tháng tám của Ba Tư cũng vậy, biểu tượng Sư tử và Mặt trời đã được sử dụng trong gần 3000 năm, ngay cả trước thời kỳ của Zoroaster. Trong tín ngưỡng của Zoroaster, mặt trời được coi là nguồn soi sáng tất cả mọi thứ và là nguồn sống nuôi dưỡng vũ trụ […], vì thế, họ tôn thờ nó.”

ngai-vang-mat-troi
Ngai vàng Mặt trời (wikipedia.org)

Có thể thấy rằng trong thời đại này, biểu tượng Sư tử và Mặt trời tượng trưng cho nhà nước, nhà vuadân tộc Iran, gắn liền với tất cả lịch sử truyền thống bản địa tiền-Hồi giáo. Hình tượng Sư tử thời Qajar được thể hiện đứng thẳng nghiêm minh, cầm một thanh kiếm cong Arab, được cho là tượng trưng cho thanh kiếm Zulfiqar huyền thoại của Ali, thể hiện sức mạnh quân sự của đất nước. Vương miện Kiani của nhà Qajar cũng được thể hiện rất nổi bật, thậm chí còn lấn lướt biểu tượng Mặt trời trong việc thể hiện vương quyền nhà vua.

su-tu-va-mat-troi
Huy hiệu triều đại Qajar năm 1907–1925 (wikipedia.org)

Biểu tượng Sư tử và Mặt trời mang rất nhiều những ý nghĩa quan trọng trong lịch sử, văn hóa và tôn giáo cả trong văn hóa Ba Tư bản địa và văn hóa Hồi giáo Shi’a đối với đất nước Iran. Tuy nhiên sau cuộc Cách mạng Hồi giáo năm 1979, biểu tượng này bị cấm sử dụng tại mọi địa điểm công cộng và tổ chức nhà nước vì chính quyền Cách mạng Hồi giáo cho rằng biểu tượng này tượng trưng cho triều  đại Pahlavi thân phương Tây trước đó, mà bỏ quên đi tất cả những ý nghĩa thiêng liêng thật sự của biểu tượng này.

Flag_of_Iran.jpg
Quốc kỳ và quốc huy hiện tại của Iran, là các chữ cái Ba Tư hợp thành từ Allah (Thiên Chúa) dưới dạng một bông hoa tulip (wikipedia.org)

Biểu tượng Sư tử và Mặt trời cũng từng là quốc huy của Tajikistan, đất nước ở Trung Á có mối liên hệ lịch sử và văn hóa mật thiết với Iran – Ba Tư

400px-Coat_of_arms_of_Tajikistan_1992-1993
Quốc huy Tajikistan năm 1992-1994 (wikipedia.org)

Tài liệu tham khảo:

https://en.wikipedia.org/wiki/Emblem_of_Iran

Babayan, K. (2002), Mystics, monarchs, and messiahs: cultural landscapes of early modern Iran. Harvard College

Cotterell, A. & Storm, R.. (2017). The Ultimate Encyclopedia of Mythology. London: Annes Publishing

Firdawsī (2006). Shahnameh:a new translation by Dick Davis. Viking Adult

Joseph, S. & Najmabadi, A. (2002). Encyclopedia of Women & Islamic Cultures: Family, law, and politics. Netherlands: Brill Academic Publisher

Kingfisher. (2014). Bách khoa thư lịch sử. Hà Nội: Nhã Nam

Kindermann, H. (1986). “Al-Asad”, Encyclopedia of Islam, 1, Leiden. Netherlands: E.J.Brill

Krappe, A. H. (1945), “The Anatolian Lion God”, Journal of the American Oriental Society, American Oriental Society, 65 (3): 144–154

Kuhrt, A. (1995). “13”The Ancient Near East: c. 3000–330 BC. Routledge

Najmabadi, A. (2005). “II”, Gender and sexual anxieties of Iranian Modernity. University of California Press

Shahbazi, S. A. (2001), “Flags (of Persia)”, in Yarshater, E. et al. (eds.), Encyclopaedia Iranica

Shahnameh, Helen Zimmern dịch

Tamra, A. (2000) Dictionary of Nature Myths: Legends of the Earth, Sea, and Sky. Oxford University Press

 

 

 

 

 

 

3 thoughts on “Iran: Sư tử và Mặt trời

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s